ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਜਨਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ “ਕਰੈਕਟ ਦਿ ਮੈਪ” ਨਾਮ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਰਕੇਟਰ ਨਕਸ਼ੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਇਕੁਅਲ ਅਰਥ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ’ ਨਕਸ਼ੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਆ ਰਹੇ ਮਰਕੇਟਰ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਦੇ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਨਾਲੋਂ ਕਰੀਬ 14 ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਗੋਲਾਕਾਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਤਲ ਕਾਗਜ਼ ‘ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਰ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਮੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਰਕੇਟਰ ਨਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਸਾਲ 1569 ਵਿੱਚ ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੇ ਨਕਸ਼ਾਨਵੀਸ ਜੇਰਾਰਡਸ ਮਰਕੇਟਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਨਕਸ਼ਾ ਅੱਜ ਵੀ ਗੂਗਲ ਮੈਪਸ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮਲਾਹਾਂ ਲਈ ਕੰਪਾਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਤਲ ਸਤਹ ‘ਤੇ ਕੋਣਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਧਰੁਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਫਰਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੋਚ ‘ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘੱਟ ਕਰਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕੁਅਲ ਅਰਥ ਅਤੇ ਪੀਟਰਜ਼ ਨਕਸ਼ੇ ਸਾਲ 2018 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ‘ਇਕੁਅਲ ਅਰਥ ਨਕਸ਼ਾ’ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਫਲ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸੰਘ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਲੱਭਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਹੀ ਦੂਰੀ ਮਾਪਣ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਰਨੋ ਪੀਟਰਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ‘ਪੀਟਰਜ਼ ਨਕਸ਼ੇ’ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਫਲ ਤਾਂ ਸਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਧਰੁਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨਕਸ਼ੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਬਦਲਵੇਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਭੂ-ਭਾਗ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਾਰਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਗਲੋਬਲ ਸਾਊਥ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੋਚ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਹੱਲ ਵਜੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ‘ਤੇ ‘ਅਜ਼ੀਮੁਥਲ ਇਕੁਇਡਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ’ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਫੈਲੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਖੇਤਰਫਲ, ਆਕਾਰ, ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ—ਸਭ ਕੁੱਝ ਸਮਤਲ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਸਹੀ ਦਿਖਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਚਿੱਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗੋਲ ਗਲੋਬ ‘ਤੇ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਾਰੋਸਲਾਵ ਲੁਕਿਵ (ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼)
