ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਮੁੱਲ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ?

ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਸਾਡਾ (ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ) ਰਿਹਾ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ, ਫੁੱਲ, ਕਾਰਡ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਹ ਖ਼ੁਰਾਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਆਸਵੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੀ ਵੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ‘ਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਮੰਡਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੱਕ ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਧੁੰਦਲਾ ਤਾਂ ਹੋ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਅਸੀਂ ਅਧਿਆਪਕ ਅਕਸਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਉਹ ਇੱਜ਼ਤ ਰਹੀ, ਨਾ ਲਗਾਅ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੰਝ ਕਹੀਏ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਸ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਇਸ ਤੋਂ ਅਛੂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ!ਯਕੀਨਨ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਅਤੇ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਨੌਕਰੀ ਹੈ। ਉੱਪਰੋਂ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਕੂਲੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੰਧੂਆ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਗੇ, ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਬਚਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖਾਤਬ ਹਨ।ਬਦਲਦੇ ਸਕੂਲ, ਬਦਲਦੇ ਮੁੱਲਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਮੰਜ਼ਰ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੇਖ ਹੀ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ (ਉਂਝ ਤਾਂ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹੀ) ਖ਼ਾਸੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਚੁੱਭਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ‘ਔਸਤਪਨ’ (Mediocrity) ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਦਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੰਝ ਕਹੀਏ ਕਿ ਬਹੁਤ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਹੈ।ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਜਿਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਅੱਪਡੇਟਡ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਲੀਸ਼ਾਨ, ਚਮਕਦਾਰ ‘ਪੇਸ਼ੇਵਰ’ ਸਕੂਲ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ‘ਗਾਹਕਾਂ’ ਨੂੰ ਲੁਭਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਸਮਾਰਟਨੈੱਸ’ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਬੱਸ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਖੋਖਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅੱਜ ਸਿਰਫ਼ ‘ਦਿਖਾਵੇ’ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਤੱਤ’ ਉਸ ਚਮਕ-ਧਮਕ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਐਪ, ਉਹ ਐਪ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ, ਇਹ ਤਸਵੀਰ, ਉਹ ਵੀਡੀਓ… ਗਿਆਨ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਹੁਣ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਬਦਲ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾ ਰਹਾ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਨੇ ਕਦੇ ਕਿਹਾ ਸੀ— ਜਿਨ ਖੋਜਾ ਤਿਨ ਪਾਈਆ, ਗਹਿਰੇ ਪਾਨੀ ਪੈਠ।ਪਰ ਹੁਣ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਨ ਦੀ ਖੇਚਲ ਅਤੇ ਜੋਖ਼ਮ ਕੌਣ ਚੁੱਕੇ! ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਇਸ ਮਾਇਆਜਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤਿਆਰ ਹੋਣਗੇ? ਕੀ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਬਣਨਗੇ ਜੋ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੋਣਗੇ ਜਾਂ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਬਣਨਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਕੁਝ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਸਿਖਾਉਣਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਾਹਰ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ, ਜੋ ‘ਪਰਫੈਕਟ’ ਹਨ, ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨਸਾਨੀ ਤਾਰਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਫਿਊਜ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਖਾਉਣਾ ਜੇਕਰ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਲਫ਼ਾਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਮਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉੱਨੇ ‘ਯੋਗ’ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਬਤੌਰ ਅਧਿਆਪਕ ਲਾਸਾਨੀ, ਵਿਲੱਖਣ ਸਨ। ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤਕਨੀਕ ਜਾਣਨ-ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਕਾਸ਼ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ‘ਤੱਤ’ ਜਾਂ ‘ਸਾਰ’ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋਵੇਗਾ।ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕ। ਇਹ ਉਹ ਉਮਰ ਹੈ ਜੋ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਿੱਖਣ-ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਜਿਹੇ ਸਮਰੱਥ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਜੇਨ ਜ਼ੀ (Gen Z) ਅਤੇ ਜੇਨ ਅਲਫ਼ਾ (Gen Alpha) ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ-ਸਮਝਣ ਦੀ ਚਿਣਗ ਲਗਾ ਦੇਣ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ, ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਿਖਾਉਣ।ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਥਾਰਟੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਉਸ ਹਮਸਫ਼ਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਵੇ, ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉੱਤਰ ਖੋਜਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਸਿਖਾਵੇ।ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਧਿਆਪਕ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ? ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜੋ ਗਿਆਨ, ਤਜਰਬਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹਨ? ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਰਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਉਸ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ? ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ‘ਕਿਉਂ’ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀ ਉਹ ਤਿਆਰ ਹਨ?ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਨਾ ਹੋਣ, ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ‘ਤੇ ਭੱਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰਨ, ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਜਗ੍ਹਾ’ ਦਿਖਾਉਣ, ਜੈਂਡਰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ, ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੱਕ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹੋਣ, ਉਦੋਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾਇਸ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵਾਕਫ਼ ਹਾਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹਸ਼ਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ‘ਹੁਨਰ’ (Skill) ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਛੱਡ ਕੇ ਹੱਥ ‘ਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਣ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਸਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਬਦਲਵਾਂ ਉਪਾਅ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਤਕਨੀਕ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਭਰ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਣ।ਅੱਜ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ, ਸਮਝਣਾ, ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣਾ ਸਿਖਾਵੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਹਿ-ਹੋਂਦ, ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸੋਚ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਵਰਗੇ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਵੀ ਬੀਜੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਵੇ। ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਨਾਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।ਤਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੌਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਅੱਜ ਵੀ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹ ਸਾਡੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਰਗੇ ਬੱਚੇ ਨਾ ਹੋਣ। ਪਰ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੇਸ਼, ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਨ-ਸਮਝਣ, ਇਹ ਦੇਖਣ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ ‘ਤੇ ਸਾਡਾ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੰਨਾ ਸੋਚਣਾ ਤਾਂ ਬਣਦਾ ਹੀ ਹੈ।

– ਰੂਪਾਲੀ ਸਿਨਹਾ